BLOG

A daj pan spokój, czyli o włoskim imperativo

Czy do nauki trybu rozkazującego można podchodzić bez butelki wina? Czy do imperativo należy zawsze podchodzić z primitivo? Pytanie ma sens, bo mnogość form nastręcza nie lada problemów polskim kursantom. Warto jednak przystąpić do zagadnienia analitycznie, postawić sobie za cel, a w zasadzie za wyzwanie takie stopniowe „oswajanie drania” i wtedy, zgodnie z naczelną zasadą glazurników, „wszystko się ułoży”. W sercu i głowie. 

1. Tryb rozkazujący ma aż 5 form, w dodatku od prawie każdego czasownika.  Możemy powiedzieć przecież, tak jak po polsku, „zrób” (ty),   „niech pan/pani zrobi”,  zróbmy (my), zróbcie (wy), niech oni/one zrobią.  To nie jest barbarzyński angielski z formami „do” i „don’t do”, szanujmy się. Nie mogę wymóc niczego tylko na sobie samym, bo nie istnieje forma trybu rozkazującego do pierwszej osoby – ja.  

                                                               ROZKAZ DLA NAS –   NOI

2. Zacznijmy naukę od rzeczy najprostszych, czyli od pierwszej osoby liczby mnogiej. Tu jedynie intonacją możemy zaznaczyć różnicę między trybem oznajmującym a rozkazującym, bo końcówki są identyczne i brzmią – iamo.

Andiamo! – idziemy/idźmy,  Prendiamo! – weźmy,  Dormiamo! – śpijmy. Negacja to zwykłe postawienie formy NON przed czasownikiem, zatem  NON andiamo, non prendiamo e non dormiamo! Żadnych wyjątków, po prostu żadnych.

ROZKAZ DLA WAS – VOI

3. Banalna jest też forma imperatywu dla „voi”, bo zastosujemy znane nam z trybu oznajmującego końcówki – ate/-ete/-ite.     Andate! – idźcie,   Prendete! – weźcie, Dormite- śpijcie. Tu mamy jednak trzy wyjątki:    ESSERE da nam SIATE (bądźcie), Avere – ABBIATE (słynne NON ABBIATE PAURA), a SAPERE – SAPPIATE (wiedzcie, jak „wiedzcie, że to nie koniec”)

                                                       ROZKAZ NA TY – IMPERATIVO DEL TU

4.  Sprawy się nieco komplikują w kluczowej formie na ty, bo wyjątkowo wredna jest końcówka – A przy czasownikach na –ARE. Kojarzy nam się ona z trzecią osobą lei/lui, a nie z drugą, przez to nagminnie kursanci stosują błędną końcówkę –i, która oznacza tryb rozkazujący grzecznościowy na Pan/Pani. I to jest wyjaśnienie, dlaczego mówimy SCUSA na ty, a nie SCUSI (na Pan/Pani), bo to czasownik SCUSARE (w znaczeniu wybaczać)

Wypleniam ten błąd, ucząc o produktach jednorazowego użytku „USA E GETTA (!)” (użyj i wyrzuć) od czasowników USARE i GETTARE.  Gdybym miał powiedzieć „Usi e getti”, powiedziałbym „niech pan/pani/on/ona użyje, niech pan/pani/on/ona wyrzuci”, a nie o to mi chodzi.

Czekaj to ASPETTA (!),  Patrz  to GUARDA (!), a to przecież formy, które słyszymy bardzo często.

5.  Czasowniki na ERE i IRE są mniej podstępne, bo tu stosujemy te same formy jak w trybie oznajmującym, czyli końcówkę –i . Prendi  to weź,  Dormi – to śpij,   Finisci – to kończ.

 Banał!

6.  A teraz rzecz, która jest tak banalnie prosta, że aż nastręcza problemów. Negacja w bezpośrednim trybie rozkazującym na ty (ALE TYLKO NA TY!) ma formułę NON + BEZOKOLICZNIK!

Non aspettare! – nie czekaj,     non prendere! – nie bierz,   non  partire! – nie wyjeżdżaj. Pozostałe formy trybu rozkazującego (na Pan/na my/ na wy/ na oni/one) mają zwykłe NON przed formą bez zaprzeczenia.   

7. Nic nie mówiliśmy jeszcze o formie grzecznościowej (imperativo di cortesia), czyli zwrotach na Pan/Pani. Tu mamy inne końcówki niż na ty, bo  ARE da nam zaskakującą końcówkę – i,

Ere – A, natomiast IRE, w zależności od odmiany A lub ISCA. To formy congiuntivo presente.

Scusi (od scusare) – niech Pan/Pani wybaczy,    Prenda – niech pan/pani weźmie,  Dorma – niech pan /pani śpi,   Capisca – niech pan/pani zrozumie.

Łatwiej to chyba zobrazować na małej tabelce, gdzie zobaczymy, że literki pozamieniały się nieco miejscami w stosunku do trybu oznajmującego.

8. Najmniej istotna jest forma „loro” w trybie rozkazującym, bo w swej wersji grzecznościowej została praktycznie wchłonięta przez formę „voi”. Do grupy dorosłych nie powiemy zatem „niech państwo poczekają”, tylko po prostu „poczekajcie”. To jednak nie oznacza, że ta forma całkowicie wyginęła. Przecież mogę powiedzieć do kogoś „niech oni jadą, jeśli kupili bilet”,  „niech przyniosą prezent, jeśli chcą wejść na przyjęcie”.  Nie zwracam się jednak do nikogo grzecznościowo, ale mówię o konkretnej grupie – oni (studenci, zaproszeni goście, itp.). To tzw. imperativo indiretto (niebezpośredni tryb rozkazujący, z polskim słowem NIECH)  Tu do końcówki grzecznościowej formy LEI dodamy  -no, zatem   PARLINO oznacza – niech mówią,  PRENDANO – niech biorą,  DORMANO – niech śpią,  FINISCANO – niech kończą.  Uważny i obeznany z włoską gramatyką kursant zauważył z pewnością, że formy trybu rozkazującego na LEI i LORO to klasyczne CONGIUNTIVO PRESENTE.

9. Co z wyjątkami? Trzeba je poznać, innej drogi nie ma. Dla ułatwienia lub utrudnienia podam od razu formy na ty i na Pan/Pani od ważnych, nieregularnych czasowników.

Andare – va’(vai) /  vada                 Vai tu, io ho paura (ty idź, ja się boję)

Avere – abbi / abbia                        Ma non avere paura, abbi fede! (ale nie bój, miej wiarę)

Dare – da’ (dai) / Dia                    Dai, anche tu avresti paura (no weź, i ty byś się bał)

Dire – di’ / dica                     Di’ il vero, non sai nuotare? (powiedz prawdę, nie umiesz pływać?)

Essere – sii/ sia                         Sii così gentile e vacci da solo (bądź tak miły i idź tam sam)

Fare – fa’ (fai) / faccia        Fa’ quello che vuoi, io non ci vado (rób to, co chcesz, ja tam nie idę)

Sapere – sappi / sappia            Sappi che mi hai deluso (wiedz, że mnie rozczarowałeś)

Stare – sta’(stai) / stia         Sta’ zitto! Lasciami in pace (siedź cicho, zostaw mnie w spokoju)

10. W końcówce dialogu pojawiła się formułka LASCIAMI in pace (zostaw mnie w spokoju)

Nadeszła pora na okiełznanie stwora, czyli popatrzmy na zaimki i wszelkie „drobnoustroje” gramatyczne, które gdzieś trzeba dokleić.

Nadrzędna zasada jest taka, że w  formach bezpośrednich (na ty, na my, na wy) WSZELKIE „drobnoustroje” idą na koniec i tworzą jeden wyraz.  Uwaga na akcenty na 3.sylabie od końca.  VATTENE, czyli idź precz to przecież tryb rozkazujący od ANDARSENE.

AsPETtami – poczekaj na mnie,

SCUsami – wybacz mi

PRENdilo – weź to,   a nawet   PRENdimelo – weź mi to (akcent na 4.sylabę od końca)

VEStiti – ubierz się

DIglielo – powiedz mu/jej to

CaPIscila – zrozum ją

AnDIAmoci – idźmy tam

ParLIAmone – porozmawiajmy o tym

ComPRIAmoli tutti – kupmy je wszystkie

AspetTAteci – poczekajcie na nas

aiuTAtemi – pomóżcie mi

sveGLIAtevi – obudźcie się

11. W formach grzecznościowych (na Pan/Pani i na Państwo/oni/one) jest zupełnie na odwrót. Masz ci los i babo placek. Zaimki, partykuły i wszelkie „drobnoustroje” idą przed formę czasownika w trybie rozkazującym i tworzą dwa wyrazy.

Mi scusi – niech pan/pani mi wybaczy

Lo prenda – niech pan/pani to weźmie

Si vesta – niech pan/pani się ubierze

La capisca – niech pan/pani ją zrozumie

Ci vadano – niech tam idą

Lo facciano – niech to zrobią

Non lo dicano a nessuno – niech tego nie mówią nikomu

Non ne parlino – niech o tym nie mówią

12. W dialogu pojawiła się też forma „vacci”. Pora na poznanie podwojenia spółgłoskowego przy krótkich, bezpośrednich formach da’ , di’, fa’, sta’ i „va’.

Powiemy  dammi – daj mi ,   dammelo – daj mi to,      dimmi – powiedz mi ,  dimmelo – powiedz mi to,  fatti vivo (odezwij się),  vacci – idź tam,  stammi bene (trzymaj się).

13. A co z czasownikami zwrotnymi na -arsi, ersi, irsi? Na pewno chcesz to wiedzieć?

Końcówki TI/CI/VI dokleimy na koniec, końcówka SI poprzedzi czasownik.

Zobaczmy to lepiej w tabelce

                                          Verbi riflessivi ↓

14. No dobra, a co z negacją? Nie podnoś się (nie wstawaj) to NON TI ALZARE lub NON ALZARTI, bo przecież formuła była aż za prosta  NON + bezokolicznik.  Najbardziej znany przykład to pewnie NON TI PREOCCUPARE lub NON PREOCCUPARTI, by powiedzieć  „nie przejmuj się”.   Co ciekawe, dla wygody, można też zamiennie stosować pozycję zaimka zwrotnego „ci” i „vi”, zatem możemy powiedzieć  non vestiamoci lub non ci vestiamo jako nie ubierajmy się.  Analogicznie powiemy  non perdetevi lub non vi perdete jako nie zgubcie się.

15. Warto jeszcze powiedzieć o dwóch poprawnych formach negacji, gdy mamy do czynienia z zaimkami i bezpośrednią formą na ty.

Non farmelo lub NON me lo fare!   –  nie rób mi tego

Non ci andare = non andarci! – nie idź tam

Non darglielo = non glielo dare !     – nie dawaj mu/jej/im   tego.

16. Najlepiej zawsze jest osłuchiwać się z formami i nie myśleć obsesyjnie o gramatyce.

Vivi e lascia vivere – żyj i pozwól żyć, a językowo świetna forma poznania trybu rozkazującego.  Tak samo jak nazwa loterii „gratta e vinci” (zdrap i wygraj) od czasowników GRATTARE i VINCERE. Czyż tak nie łatwiej zapamiętać te wredne końcówki? Pisałem już na blogu o sztuczce, by skojarzyć sobie formy SCUSA (na ty) i SCUSI (na pan/pani).  SCUSA z końcowym A powiemy do kogoś, kto jest naszym Amico/Amica, SCUSI z końcowym SI powiemy do kogoś, kto jest dla nas SIgnore/SIgnora. Proste!

I dopiero teraz wjedzie, cała na białym tle, zbiorcza tabelka, którą warto mieć w pobliżu, by rozkazywać i rozumieć polecenia.

IMPERATIVO DIRETTO E DI CORTESIA

          ↑ Verbi irregolari ↓

Verbi riflessivi ↓

Imperativo negativo:

Parla! Non parlare! Prendi! Non prendere! Dormi! Non dormire! Spedisci! Non spedire!,

Alzati! Non alzarti / non ti alzare! Perditi! Non perderti/Non ti perdere! Sii! Non essere!

Raddoppiamento: (fa’ / va’/ sta’/ di’/ da’ + mi, ti, lo, la, ci, li, le): 

Fammi un favore, fatti vivo! Dillo subito! Dacci il resto!

Usa l’imperativo e non averne paura!