Kuj te che, chi, cui, czyli o zaimkach relatywnie względnych
Nazywają się względne, ale musisz się ich nauczyć bezwzględnie. Jeśli mówiąc po włosku, wciąż zamierzasz robić kalki z innych języków, przestań czytać, bo to nie jest wpis dla Ciebie. Jeśli widząc słowo CUI, uparcie czytasz kłi, zapytaj siebie, co z Tobą nie tak. Możesz się nawet skonsultować z lekarzem lub farmaceutą, bo kłi, kłi brzmi jak symptom świńskiej grypy. Qui to przecież tutaj, CUI, tak jak w naszym „kuj żelazo póki gorące” (batti il ferro finché è caldo), to coś zupełnie innego. Pronomi relativi, o których dziś mowa, w największym skrócie to właśnie te drobne formy che, chi, cui.
Zasada nr 1
Pronome relativo CHE odnosi się nie tylko do rzeczy! Tak, cieszę się, że znasz inne języki, ale skup się na włoskim.
Questa è la borsa che mi sono comprato/a (to torba, którą sobie kupiłem/am)
Questo è il signore che abita qui vicino. ( to jest ten pan, który mieszka tu blisko)
Questi sono i film che ho visto ultimamente (to są filmy, które ostatnio widziałem)
Ecco le ragazze che ho appena conosciuto ( oto dziewczyny, które dopiero co poznałem)
Użycie chi w miejsce che w drugim i czwartym zdaniu byłoby zbrodnią.
Zasada nr 2
Che zaprezentowane w powyższych zdaniach da się zastąpić formami il quale, la quale, i quali, le quali.
Te same zdania zabrzmią zatem:
Questa è la borsa la quale mi sono comprato/a (to torba, którą sobie kupiłem/am)
Questo è il signore il quale abita qui vicino. ( to jest ten pan, który mieszka tu blisko)
Questi sono i film i quali ho visto ultimamente (to są filmy, które ostatnio widziałem)
Ecco le ragazze le quali ho appena conosciuto ( oto dziewczyny, które dopiero co poznałem)
Formy nieco trudniejsze, wymagające uzgodnienia liczby i rodzaju, ale warte zapamiętania, by nie nadużywać che, a także uniknąć nieporozumień w takich zdaniach jak:
Questa è la moglie di Franco che lavora in banca. Nawet średnio inteligentny człowiek ma wątpliwość, czy w banku pracuje żona czy sam Franco. Jeśli zaś powiem: Questa è la moglie di Franco il quale lavora in banca / Questa è la moglie di Franco la quale lavora in banca, wątpliwości pójdą precz.
Zasada nr 3
Cui prawie zawsze występuje w parze z przyimkami prostymi a,con,da,di,in,per, su, tra
Questa è Anna. Ho dato un bacio ad Anna. – Questa è Anna a cui ho dato un bacio.
Questa è Marta. Sono stato al cinema con Marta. Questa è Marta con cui sono stato al cinema.
Questa è Caterina. Ho dormito da lei stanotte. Questa è Caterina da cui ho dormito stanotte.
Questa è Chiara. Mi sono innamorato di lei. Questa è Chiara di cui mi sono innamorato.
Questo è il marito di Chiara. Mi sono imbattuto in lui mentre uscivo dalla camera di letto.
Questo è il marito di Chiara in cui mi sono imbattuto mentre uscivo dalla camera di letto.
Il marito mi ha picchiato forte, (per questo motivo) mi hanno portato in ospedale e non sono potuto andare da Greta il giorno dopo. Sapete già il motivo per cui mi hanno portato in ospedale e per cui non sono potuto andare da Greta il giorno dopo.
Conto tanto su Anna, Marta, Caterina e Greta che sono anche sposate ma non hanno mai detto nulla della nostra storia ai loro mariti. Anna, Marta, Caterina, Greta sono donne sposate su cui conto tanto.
Tra le altre donne che frequento ci sono ancora Beatrice, Simona e Marisa. Oltre a Marta, Caterina, Greta ed Anna frequento altre donne tra cui Beatrice, Simona e Marisa.
Oczywiście, włoski nie byłby włoskim, gdyby nie dawał alternatywy.
A CUI (al quale, alla quale, ai quali, alle quali) DA CUI (dal quale, dalla quale, dai quali, dalle quali)
DI CUI (del quale, della quale, dei quali, delle quali) IN CUI (nel quale, nella quale, nei quali, nelle quali)
SU CUI (nel quale, nella quale, nei quali, nelle quali)
Historii o kobietach nie tłumaczę, bo przecież rozumie się sama przez się. Kluczem do uniknięcia błędów w stosowaniu zaimków względnych jest fundamentalna zasada przy nauce włoskiego, by zapamiętywać przymiotniki oraz czasowniki wraz z przyimkiem, którym rządzą. Skoro mówimy abituarsi A qualcosa, zdanie to jest rzecz, do której się nigdy nie przyzwyczaję zabrzmi: Questa è la cosa a cui (alla quale) non mi abituerò mai.
Skoro mówimy fidarsi di qualcuno (ufać się kogo czego!), osoba, której nie ufam to: la persona DI CUI non mi fido.
Zasada nr 4 – nie myśl po polsku, angielsku czy francusku
Sklerotyczni kursanci leżą i kwiczą kłi kłi, gdy trzeba pozbyć się kalki z polskiego i przetłumaczyć zdania:
a) To autobus, na który czekam od godziny.
b) To nagroda, na którą nie zasłużył.
c) To wycieczka, na którą nas nie stać.
d) To profesor, któremu pomogłem zanieść walizkę.
e) To są współpracownicy, którym podziękowałem za wszystko.
f) To kapitalny kurs włoskiego, na który uczęszczam od roku.
Intelektualne leniuszki szukają oczywiście form a cui, per cui, bo niewybrażalne jest dla nich użycie najprostszego i prawidłowego CHE. A przecież mówiłem, że czasowniki: aspettare, meritare, permettersi, aiutare, ringraziare,frequentare wymagają dopełnienia bliższego QUALCOSA/QUALCUNO. Aspetto l’autobus, non merito il premio, non posso permettermi questa gita, ringrazio il professore, frequento il corso.
Zasada nr 5 Chi = la persona la quale / le persone le quali
Chi to zatem osoba, która…. albo w liczbie mnogiej osoby, które…. Gramatycznie to forma on/ona, czyli 3 osoba liczby pojedynczej.
Chi è pronto può uscire. Chi sa la risposta alla mia domanda alzi la mano.
Jasne, chi może słusznie kojarzyć wam się z przysłowiami:
Chi dorme non piglia pesci. Chi tardi arriva male alloggia. Chi non beve in compagnia o è un ladro o una spia.
Warto jednak zwrócić uwagę na formy a chi, di chi, per chi, odpowiadające dłuższym alla persona che, della persona che, per la persona che lub nawet lepiej alle persone che, delle persone che, per le persone che.
Non prestare i soldi a chi non te li restituisce. (temu, kto)
Non fidarti di chi non sa nulla di questo problema.
Non vivere per chi non ti merita. (dla tego, kto)
Zasada nr 6
Patrz na dopełnienie, a nie na podmiot, czyli Il cui, la cui, i cui, le cui
Questo è Roberto il cui lavoro è così noioso
Questo è Roberto la cui vita è così monotona
Questo è Roberto i cui figli sono così pigri
Questo è Roberto le cui difficoltà a non lamentarsi del lavoro, della vita e dei figli sono note a tutti.
Jak widać, nie interesuje mnie Roberto, ale jego problemy. W sumie słusznie, bo to straszny nudziarz!